รู้หรือไม่? คนที่ป่วยเป็นโรคเบาหวานมีความเสี่ยงต่อภาวะสมองเสื่อมโดยรวมสูงกว่าคนที่ไม่เป็นเบาหวานประมาณ 1.6 เท่า (เพิ่มขึ้นราว 56%) และในงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Neurology เมื่อเดือนมีนาคม 2026 ซึ่งศึกษาผู้ที่มีอายุ 50 ปีขึ้นไป พบว่า ผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 1 (โรคเบาหวานที่เกิดจากระบบภูมิคุ้มกันทำลายเซลล์ในตับอ่อนที่ผลิตอินซูลิน ทำให้ร่างกายขาดฮอร์โมนอินซูลิน ซึ่งเป็นฮอร์โมนสำคัญในการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด) มีอัตราการเกิดภาวะสมองเสื่อมเป็น 2.8 เท่าของผู้ที่ไม่เป็นเบาหวาน
ทั้งนี้ งานวิจัยดังกล่าวเป็นการศึกษาเชิงสังเกต แสดงให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างโรคเบาหวานกับภาวะสมองเสื่อม แต่ยังไม่สามารถยืนยันได้ว่าเบาหวานเป็นสาเหตุโดยตรง
แม้การเป็นเบาหวานจะไม่ได้หมายความว่าต้องเกิดภาวะสมองเสื่อมตามมาเสมอไป แต่ก็เป็นอีกเหตุผลที่ผู้ป่วยควรใส่ใจดูแลสุขภาพสมอง ควบคู่ไปกับการควบคุมระดับน้ำตาลและปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดภาวะแทรกซ้อนที่ส่งผลต่อสุขภาพมากกว่าเดิม
หลายคนอาจคุ้นเคยกับภาวะแทรกซ้อนของโรคเบาหวาน เช่น โรคไต โรคหัวใจ โรคหลอดเลือดสมอง หรือปัญหาทางสายตา แต่สิ่งหนึ่งที่ไม่ค่อยถูกพูดถึง คือความสัมพันธ์ระหว่างโรคเบาหวานกับภาวะสมองเสื่อม
ข้อมูลจากสหพันธ์โรคเบาหวานนานาชาติ (International Diabetes Federation: IDF) ใน Diabetes Atlas ฉบับที่ 11 ปี 2025 ซึ่งรวบรวมและวิเคราะห์งานวิจัยเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างโรคเบาหวานกับภาวะสมองเสื่อม พบว่า ผู้ป่วยเบาหวานมีความเสี่ยงต่อภาวะสมองเสื่อมโดยรวมสูงกว่าคนที่ไม่เป็นเบาหวานประมาณ 56% และเมื่อแยกตามชนิดของภาวะสมองเสื่อม พบว่า ผู้ป่วยเบาหวานมีความเสี่ยงต่อโรคอัลไซเมอร์เพิ่มขึ้นประมาณ 34% และมีความเสี่ยงต่อภาวะสมองเสื่อมจากหลอดเลือด (vascular dementia) เพิ่มขึ้นประมาณ 103% หรือสูงกว่าคนที่ไม่เป็นเบาหวานประมาณ 2 เท่า
ผลการศึกษานี้สะท้อนว่าเบาหวานไม่ได้เกี่ยวข้องกับความผิดปกติของระดับน้ำตาลในเลือดเท่านั้น แต่ยังสัมพันธ์กับสุขภาพสมองและระบบหลอดเลือดที่ทำหน้าที่ส่งเลือดไปเลี้ยงสมองด้วย
ทำไมเบาหวานจึงส่งผลต่อสมองและความจำ
สมองเป็นอวัยวะที่ต้องอาศัยเลือดและกลูโคส (น้ำตาล) เพื่อใช้เป็นพลังงานในการทำงาน เมื่อร่างกายมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงเป็นเวลานาน หรือเกิดความผิดปกติของระบบอินซูลิน อาจส่งผลกระทบต่อหลอดเลือดและการทำงานของเซลล์สมองได้ โดยมีกลไกสำคัญที่เกี่ยวข้อง ดังนี้
1. น้ำตาลในเลือดสูงเรื้อรังอาจทำลายหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงสมอง
เมื่อร่างกายมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงเป็นเวลานาน อาจทำให้หลอดเลือดทั่วร่างกายเสื่อมและเสียหาย รวมถึงหลอดเลือดที่ทำหน้าที่ส่งเลือดไปเลี้ยงสมองด้วย เมื่อเลือดไหลเวียนไปเลี้ยงสมองได้ไม่ดี สมองอาจได้รับออกซิเจนและสารอาหารไม่เพียงพอ ส่งผลให้เซลล์สมองบางส่วนเสียหาย และสัมพันธ์กับความเสี่ยงต่อภาวะสมองเสื่อมจากโรคหลอดเลือด (Vascular dementia) ที่เพิ่มขึ้น
2. ภาวะดื้อต่ออินซูลินอาจกระทบการทำงานของเซลล์สมอง
อินซูลินไม่ได้มีบทบาทเพียงช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับการส่งสัญญาณระหว่างเซลล์สมอง รวมถึงกระบวนการเรียนรู้และความจำด้วย ในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 มักพบภาวะดื้อต่ออินซูลิน ซึ่งหมายถึงภาวะที่ร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินได้ลดลง ความผิดปกตินี้อาจรบกวนกระบวนการส่งสัญญาณและการทำงานของเซลล์ประสาท ส่งผลต่อความสามารถในการเรียนรู้และจดจำข้อมูล
3. น้ำตาลสูงอาจกระตุ้นการอักเสบและทำให้เซลล์สมองเสียหาย
เมื่อร่างกายมีระดับน้ำตาลในเลือดสูงต่อเนื่อง อาจกระตุ้นให้เกิดการอักเสบและสร้างสารอนุมูลอิสระมากเกินไป จนร่างกายไม่สามารถกำจัดหรือควบคุมสารเหล่านี้ได้อย่างสมดุล ส่งผลให้เซลล์ต่าง ๆ ในร่างกาย รวมถึงเซลล์สมองได้รับความเสียหาย กระบวนการนี้เรียกว่า ‘ความเครียดออกซิเดชัน’ (Oxidative stress) ซึ่งเป็นอีกหนึ่งกลไกที่เกี่ยวข้องกับความเสื่อมของสมอง
4. น้ำตาลในเลือดต่ำเกินไปก็เป็นอันตรายต่อสมอง
ไม่ใช่แค่น้ำตาลในเลือดสูงเท่านั้นที่ต้องระวัง เพราะสมองต้องใช้น้ำตาลเป็นพลังงานในการทำงาน หากระดับน้ำตาลในเลือดลดต่ำลงมาก สมองอาจได้รับพลังงานไม่เพียงพอ ผู้ป่วยอาจมีอาการเวียนศีรษะ สับสน พูดไม่ชัด หมดสติ หรือชักได้
นอกจากนี้ งานวิจัยบางส่วนยังพบความสัมพันธ์ระหว่างภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรงที่ต้องเข้ารับการรักษา กับความเสี่ยงต่อภาวะสมองเสื่อมในระยะยาว อย่างไรก็ตาม ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าภาวะน้ำตาลต่ำเป็นสาเหตุโดยตรงของสมองเสื่อม จึงควรให้ความสำคัญกับการป้องกันไม่ให้เกิดภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรง
ดูแลเบาหวานอย่างไร เพื่อลดความเสี่ยงสมองเสื่อม
แม้ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนว่าการควบคุมระดับน้ำตาลเพียงอย่างเดียวจะช่วยป้องกันภาวะสมองเสื่อมได้ แต่การดูแลเบาหวานอย่างเหมาะสมเป็นสิ่งสำคัญ เพราะช่วยลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนที่เกี่ยวข้องกับหลอดเลือดและระบบต่าง ๆ ของร่างกาย
1. ควบคุมระดับน้ำตาลให้อยู่ในเป้าหมายที่เหมาะสม
ควรติดตามระดับน้ำตาลและค่า HbA1c ตามคำแนะนำของแพทย์ โดยเป้าหมายการควบคุมระดับน้ำตาลต้องพิจารณาจากอายุ ระยะเวลาที่เป็นเบาหวาน โรคร่วม ยาที่ใช้ และความเสี่ยงต่อภาวะน้ำตาลต่ำ ไม่จำเป็นต้องพยายามลดน้ำตาลให้ต่ำที่สุด เพราะการควบคุมเข้มงวดเกินไปอาจทำให้เกิดภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรง ซึ่งเป็นอันตรายต่อสมองได้เช่นกัน
2. ระวังภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ
เรียนรู้สัญญาณเตือนของภาวะน้ำตาลต่ำ เช่น เหงื่อออก ใจสั่น มือสั่น หิวมาก เวียนศีรษะ สับสน หรือหมดสติ หากเกิดอาการผิดปกติควรตรวจระดับน้ำตาลและปฏิบัติตามแผนรับมือที่แพทย์แนะนำ โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียวหรือมีปัญหาด้านความจำ ควรมีคนใกล้ชิดช่วยสังเกตอาการด้วย
3. ดูแลสุขภาพเพื่อปัจจัยเสี่ยงโรคหลอดเลือดควบคู่ไปด้วย
การควบคุมความดันโลหิต ไขมันในเลือด และน้ำหนักตัว รวมถึงการไม่สูบบุหรี่และการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพหลอดเลือด ซึ่งสัมพันธ์กับสุขภาพสมองในระยะยาว
4. หมั่นสังเกตความเปลี่ยนแปลงด้านความจำและการคิด
หากเริ่มมีอาการหลงลืม มีปัญหาในการตัดสินใจ หรือทำกิจวัตรประจำวันที่เคยทำได้ลำบากขึ้น ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินเพิ่มเติม โดยเฉพาะผู้ป่วยเบาหวานที่มีอายุ 65 ปีขึ้นไป ควรได้รับการคัดกรองภาวะการรู้คิดบกพร่องเล็กน้อย (mild cognitive impairment) หรือภาวะสมองเสื่อม ตั้งแต่ครั้งแรกที่เข้ารับการดูแล และอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง รวมถึงเมื่อมีข้อบ่งชี้เพิ่มเติม ตามคำแนะนำของสมาคมโรคเบาหวานแห่งสหรัฐอเมริกา (American Diabetes Association: ADA) ในมาตรฐานการดูแลรักษาโรคเบาหวานปี 2026
แม้การเป็นเบาหวานจะเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะสมองเสื่อม แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าเราจะหลีกเลี่ยงอะไรไม่ได้เลย การดูแลระดับน้ำตาลให้เหมาะสม ไม่ปล่อยให้เกิดภาวะน้ำตาลต่ำรุนแรง และดูแลสุขภาพโดยรวมอย่างต่อเนื่อง คือสิ่งที่เริ่มทำได้ตั้งแต่วันนี้ เพื่อดูแลสมองและลดความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพในระยะยาว
อ้างอิง
https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000214805
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11092065
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12690186
