‘ความตาย’ ไม่ใช่เรื่องน่ากลัว แต่คือบทเรียนที่สอนให้เราเป็นตัวเองอย่างแท้จริง

“Memento Mori เป็นวลีภาษาละติน ที่แปลว่า ‘จงจำไว้วันหนึ่งเราต้องตาย’ เป็นแนวคิดจากปรัชญาสโตอิก ซึ่งสิ่งที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของสโตอิกที่ทุกคนสามารถเอาไปใช้ในชีวิตประจำวันได้ คือ Dichotomy of Control หมายความว่า ทุกอย่างบนโลกนี้แบ่งออกได้เป็น 2 สิ่ง คือ สิ่งที่เราควบคุมไม่ได้ เช่น ธรรมชาติ ภัยพิบัติ โรคภัย ความตาย ฯลฯ และสิ่งที่เราควบคุมได้ ซึ่งมีอยู่อย่างเดียวคือทัศนคติของตัวเอง ถ้าฝนตกก็กางร่ม หนาวก็ใส่เสื้อ ไม่ต้องไปเดือดร้อน ไปหงุดหงิดกับมัน เช่นเดียวกันกับถ้าเรารู้ว่าเราต้องตายก็เตรียมใจ

“ในเมื่อเรารู้อยู่แล้วว่าวันหนึ่งเราต้องตาย ก็ให้เราฝึกคิดถึงความตายไว้เสมอ เมื่อเวลาที่วันนั้นมาถึงเราจะได้เคยชิน แต่เราต้องจำไว้ด้วยว่าเราไม่รู้หรอกว่าวันนั้นมันจะมาถึงเมื่อไร ไม่รู้ด้วยซ้ำว่าจะอยู่ถึงวันพรุ่งนี้ไหม เพราะฉะนั้นทุกนาทีมันมีค่า ถ้ามีอะไรที่อยากทำแต่ยังไม่ได้ทำ หรือมีความฝันอะไรที่อยากลองทำดูสักครั้ง ก็ทำเลย เพราะเราไม่มีทางรู้เลยว่าโมเมนต์นี้มันจะเป็นโมเมนต์สุดท้ายของเราหรือเปล่า”

มนุษย์ต่างวัยนำส่วนหนึ่งจาก Talk Session ‘Death and Dying มองความตายผ่านปรัชญาและการรับมือ’ โดย ‘ต่อ’ จิตรพันธุ์ หัชชะวณิช หรือ ‘ต่อ JitoX’ นักวิชาการอิสระ และคอนเทนต์ครีเอเตอร์ช่อง JitoX ที่มาชวนทุกคนสำรวจความหมายของความตายผ่านมุมมองของนักปรัชญาหลายยุคสมัย และทบทวนว่าเหตุใดการตระหนักถึงจุดจบจึงอาจเป็นกุญแจสำคัญในการปลดล็อกให้เราได้ใช้ชีวิตอย่างมีความหมายและเป็นตัวเองอย่างแท้จริง ในงาน “MEMENTO MORI เพราะชีวิตไม่ได้มีพรุ่งนี้เสมอ” ที่จัดขึ้น ณ SLOWCOMBO สามย่าน เมื่อวันที่ 13-15 พฤศจิกายน ที่ผ่านมา

นิยามของ ‘ความตาย’

“จริง ๆ แล้วการตายกับการเกิดมันเป็นสิ่งที่คล้ายคลึงกัน เรากลัวชีวิตหลังความตาย กลัวว่าตายแล้วจะไปไหน กลัวจะพลาดโอกาสทำสิ่งต่าง ๆ ทั้งที่ชีวิตหลังความตายกับชีวิตก่อนการเกิดมันคือช่วงเดียวกัน แต่เราไม่เคยตั้งคำถาม หรือมานั่งกังวลว่าก่อนเกิดฉันอยู่ที่ไหน เป็นอย่างไร แต่เรากลับตั้งคำถามว่าตายแล้วฉันไปไหน เพราะส่วนใหญ่มนุษย์เรามักจะอยากรู้จุดจบของตัวเองมากกว่า

“ความตายสำหรับต่อคือการที่ตัวเราไม่ว่าจะฟังก์ชันหรือไม่ฟังก์ชันในด้านของสรีรวิทยา แต่ถ้าสมองหรือความเป็นตัวเรามันหายไปโดยสิ้นเชิง มันไม่มีเราแล้ว สิ่งนั้นแหละที่เรารู้สึกว่ามันคือ ‘ความตาย’ ถ้าวันหนึ่งเราโดนรถชน ตื่นมาโคมา เหลือแต่ร่างกายที่ยังหายใจ หัวใจเต้น แต่สมองไม่ทำงาน หรือตื่นมาอีกทีแล้วกลายเป็นอีกคนหนึ่งไปเลย แบบนั้นมันก็ไม่ต่างอะไรกับการตาย เพราะมันไม่มีความเป็นเราอยู่แล้ว ความตายในความหมายของเรามันเลยไปยึดกับสิ่งที่เรียกว่า ‘ตัวตน’ หรือ ‘อัตตา’

“เวลาเครื่องซักผ้าเสีย เราไม่เรียกว่าเครื่องซักผ้าตาย แต่เราเรียกว่า ‘พัง’ ถ้าเป็นสิ่งไม่มีชีวิตเราจะไม่เรียกว่าตาย แต่เราจะเรียกว่า เสียบ้าง พังบ้าง แต่พอเป็นสิ่งมีชีวิตเราจะเรียกว่าตาย เช่น ปลาตาย หมาตาย พอมองออกไปเราก็จะเห็นว่าความตายมันเกี่ยวเนื่องกับตัวตนอยู่ตลอดเวลา”

ความตายในสายตาของนักปรัชญา

โสกราตีส (นักปราชญ์ชาวกรีกผู้วางรากฐานปรัชญาตะวันตก) บอกว่า เราจะกลัวความตายทำไม ในเมื่อความตายเป็นได้แค่ 2 สิ่ง คือ ความตายเหมือนการนอนหลับลึกที่ไม่ฝัน และการได้ย้ายไปอยู่อีกโลกหนึ่ง ได้กลับไปคุยกับคนที่เรารัก ดังนั้น ถ้าเรากลัวความตายเท่ากับเรารู้ว่าความตายคืออะไร เหมือนกับมีกล่องอยู่ใบหนึ่ง แล้วให้เราเอามือล้วงลงไป ถ้าเรากลัวแปลว่าเรารู้ว่ามันมีอะไรที่อันตรายอยู่แน่นอน แต่ถ้าเราไม่รู้ เราก็แค่ล้วงลงไปเลย จะกลัวทำไม

ส่วนเพลโต (ศิษย์เอกของโสกราตีส) บอกว่า ทุกอย่างบนโลกเราเกิดขึ้นด้วย duality (สภาวะที่สิ่งหนึ่งประกอบด้วยสองด้าน สองแง่มุม หรือสองสิ่งที่ตรงกันข้ามกัน) มีร้อนก็มีหนาว มีชายก็มีหญิง มีดำก็มีขาว มีสว่างก็มีมืด เพราะถ้าไม่มีสว่าง เราก็จะไม่รู้ว่ามีความมืด เพราะเราไม่มีคู่ตรงข้ามให้เปรียบเทียบ แต่เรารู้ว่าสว่างคืออะไร มืดคืออะไร เรารู้ว่าอะไรคือวงกลม อะไรคือสี่เหลี่ยม นั่นหมายความว่า ก่อนที่เราจะมาเกิด วิญญาณของเราเคยเห็นสิ่งเหล่านี้มาแล้ว ในโลกที่เรียกว่า ‘โลกแห่งแบบ’ หรือ ‘โลกแห่งความจริงแท้’ ที่ดำรงอยู่นิรันดร์ ไม่เปลี่ยนแปลง ดังนั้น ถ้าสิ่งเหล่านี้เป็นของถาวรอยู่แล้ว และและวิญญาณก็เคยเห็นสิ่งเหล่านี้ แปลว่าวิญญาณก็เป็นสิ่งถาวรเหมือนกัน ดังนั้น เราก็ไม่จำเป็นต้องกลัวความตาย เพราะเวลาที่เราตายไป วิญญาณเราก็ไม่ได้หายไปไหน เราแค่กลับไปในโลกแห่งแบบ กลับไปหาพระเจ้าแค่นั้น

“ส่วนการตายในฝั่งพุทธศาสนาไม่ใช่อะไรเลย เป็นแค่อันตรภาวะ หรือภาวะระหว่างการตายกับการเกิดใหม่ ไม่มีอะไรให้ยึดติด พุทธศาสนาอธิบายว่าความจริงบนโลกมันมีอยู่ 2 แบบ คือ สมมติสัจจะ (ความจริงโดยสมมติ) หรือความจริงที่มนุษย์ตกลงยอมรับร่วมกัน กับ ปรมัตถสัจจะ (ความจริงโดยปรมัตถ์) หรือความจริงสูงสุดตามสภาวะธรรมชาติ ที่มีอยู่จริงโดยไม่ขึ้นอยู่กับการยอมรับหรือการบัญญัติของมนุษย์ สุดท้ายแล้วตัวเรามันไม่ได้คงทนถาวร แต่มันก็ต้องมีการเรียกชื่อ เรียกแทนสรรพนามอยู่ดี ความตายในพุทธศาสนาจึงเป็นช่องทางเปลี่ยนผ่านเฉย ๆ ไม่ได้ให้เราผูกพันอะไร”

‘ความตาย’ อาจมีไว้เพื่อให้เรารู้จัก ‘การอยู่อย่างมีคุณค่า’

“ในส่วนของปรัชญาสมัยใหม่ นักปรัชญาชาวเยอรมันแห่งศตวรรษที่ 20 อย่าง มาร์ติน ไฮเดกเกอร์ มองว่าคนเราจะมีตัวตนได้เกิดจากสังคมที่หล่อหลอมเราขึ้นมาให้รับบทบาทต่าง ๆ เช่น เป็นลูก เป็นพ่อ เป็นนักเรียน เป็นอาจารย์ เป็นประชาชน ทุกอย่างที่เรียกว่า ‘อัตตา’ ล้วนเกิดขึ้นได้เพราะสังคมและรัฐเป็นคนหล่อหลอมให้เราเป็น แต่เราจะค้นพบ ‘ตัวตนที่แท้จริง’ ก็ต่อเมื่อเรารับรู้ว่าความตายกำลังเข้ามาใกล้เราแล้ว เช่น วันนี้เรามาพูดในงานนี้ ในฐานะคอนเทนต์ครีเอเตอร์ แต่ถ้าเรารู้ว่าอีก 5 วันเราจะตาย เราก็ไม่มา แต่เราจะไปใช้ชีวิตในแบบที่เราอยากใช้ ในแบบที่เราต้องการจริง ๆ

“ถ้าเรายังไม่รู้สึกว่าตอนนี้เราเป็นตัวตนของเราจริง ๆ หรือยังไม่มีความมั่นใจที่จะเป็นตัวเอง ให้เราคิดว่าถ้าเราต้องตายในอีก 1 เดือนข้างหน้า เราจะทำอะไร แต่มันก็จะมีอีกสาย อีกความเชื่อ ที่บอกให้เราใช้ชีวิตให้เต็มที่ จะกอดใคร รักใคร จะมีชู้ หรืออยากทำอะไรก็ทำ โดยไม่ได้สนใจคิดเรื่องอนาคต หรือคิดว่ามันเบียดเบียนคนอื่นหรือเปล่า แบบนั้นก็ไม่ใช่ เพราะถ้าเกิดเราไม่ตาย มีอายุยืน แต่มีเงินเหลือติดอยู่ 2,000 เราจะอยู่อย่างไร ดังนั้น ทำให้มันอยู่ตรงกลาง ใช้วิธีคิดว่าใช้ชีวิตให้มันสนุกสนานและมีความสุขพอที่จะทำให้เราอยากตื่นมาใช้ชีวิตในวันรุ่งขึ้น และไม่ต้องกดดันตัวเองจนรู้สึกว่าไม่อยากตื่นขึ้นมาใช้ชีวิตอีก

“อย่าลืมว่าชีวิตเรามีอยู่แค่ 2 สิ่ง คือ สิ่งที่ควบคุมได้กับควบคุมไม่ได้ อะไรที่ควบคุมไม่ได้ ปล่อยมัน ในหัวของคนอื่นมันจะมีภาพเราอยู่แล้วว่าเราเป็นคนแบบไหน นั่นเป็นเรื่องของเขา และเราควบคุมไม่ได้ สิ่งที่ควบคุมได้มีแต่ตัวเราและทัศนคติของเรา ถ้าเขาคิดแบบนั้นกับเรา เราจะเดินหนีออกมาไหม หรือเราจะอยู่ต่อและเผชิญหน้ากับสิ่งนั้น แต่เราก็ต้องคิดว่าเราจะใช้พลังกับสิ่งนั้นมากแค่ไหน และอย่าลืมว่าวันนี้อาจจะเป็นวันสุดท้ายของเราก็ได้ แล้วชั่งน้ำหนักดูว่าสิ่งนั้นมันคุ้มค่าให้เราใช้พลังไปกับมันหรือเปล่า”

Credits

ผู้เขียน

ถึงจะต่างวัยแต่ก็
อยู่ร่วมกันอย่างเข้าใจ