การแก้ปัญหาสังคม ต้องทำให้คนอยู่ได้ด้วยตัวเอง ไม่ใช่รอรับแต่ความช่วยเหลือ
ปัญหาสังคมหลายเรื่องอาจดูเหมือนไม่เกี่ยวข้องกัน ทั้งเด็กขาดเรียน ความยากจนในชนบท หรือปัญหาสิ่งแวดล้อม แต่เมื่อมองให้ลึกลงไป จะพบว่าปัญหาเหล่านี้เชื่อมโยงกันมากกว่าที่คิด การแก้ปัญหาเพียงด้านใดด้านหนึ่ง หรือการให้ความช่วยเหลือ เป็นครั้งคราว จึงอาจไม่เพียงพอที่ จะทำให้ชีวิตของคนในชุมชนดีขึ้นได้
มนุษย์ต่างวัย Talk ชวนสนทนากับ คุณสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา (คุณตุ๊กตา) ผู้ก่อตั้ง มูลนิธิสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา และผู้บริหารในเครือ TCP ถึงบทเรียนจากการทำงานด้านพัฒนาสังคมตลอด 23 ปี ที่ทำให้เห็นว่า การแก้ปัญหาอย่างยั่งยืนไม่ใช่แค่การช่วยให้คนผ่านพ้นปัญหาในวันนี้ แต่ต้องสร้างความรู้ สร้างโอกาส และทำให้พวกเขาสามารถพึ่งพาตัวเองได้ในวันข้างหน้า
ปัญหาเด็กขาดเรียน ต้องเริ่มแก้จากรายได้ครัวเรือนไม่ใช่แค่ระบบการศึกษา
จุดเริ่มต้นของการทำงานเกิดขึ้นเมื่อคุณตุ๊กตาลงพื้นที่โรงเรียนในชนบท และพบว่าจำนวนนักเรียนในห้องเรียนเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ บางวันมีเด็กมาเรียน 10 คน อีกวันเพิ่มเป็น 13 คน หรือบางวันเหลือ เพียง 8 คน เมื่อพูดคุยกับชุมชน จึงพบว่าเด็กบางคนต้องหยุดเรียนเพื่อช่วยพ่อแม่เก็บเกี่ยวข้าวโพดหรือ ทำนา เพราะครอบครัวมีหนี้สินและต้องพึ่งพาแรงงานทุกคนเพื่อหารายได้ ขณะเดียวกัน เกษตรกรก็ต้องเร่งผลผลิตด้วยการใช้สารเคมี ซึ่งส่งผลกระทบต่อสุขภาพในระยะยาว ปัญหาที่เห็นจึงไม่ได้มีแค่เรื่องเด็กขาดเรียน แต่เชื่อมโยงไปถึงรายได้ครัวเรือน อาชีพเกษตรกรรม และสุขภาพของคนในชุมชน หากแก้เพียงเรื่องการศึกษา โดยไม่มองปัญหาอื่นที่เกี่ยวข้อง การเปลี่ยนแปลง ก็อาจไม่เกิดขึ้นอย่างยั่งยืน
พัฒนาศักยภาพเกษตรกรให้เป็นผู้ประกอบการที่พึ่งพาตัวเองได้
ตัวอย่างหนึ่งคือชุมชนห้างฉัตร จังหวัดลำปาง ที่มูลนิธิฯ เข้าไปช่วยให้เกษตรกรมีรายได้มั่นคงขึ้น โดยร่วมให้พัฒนาสินค้าแปรรูปจากการทำเกษตรอินทรีย์เกษตรกรบางรายในช่วงเริ่มปรับเปลี่ยน อาจต้องใช้เวลาฟื้นฟูดินประมาณ 3–5 ปี และในช่วงแรกผลผลิตอาจลดลง มูลนิธิฯ จึงเริ่มจากการเข้าไปส่งเสริมเรื่องการทำบัญชีครัวเรือน เพื่อให้ชุมชนรู้ต้นทุนรายรับร่ายจ่ายที่แท้จริง พร้อมวางแผนหารายได้เสริมระหว่างเปลี่ยนผ่าน
นอกจากนี้ มูลนิธิฯ ร่วมมือกับมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ นำความรู้ทางวิทยาศาสตร์มาพัฒนาการสกัด สารแอนโทไซยานิน (Anthocyanin) จากผิวข้าวสีเข้ม ซึ่งเป็นส่วนเหลือจากกระบวนการสีข้าวสารที่มักถูกมองข้าม มาต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์เครื่องดื่มเพื่อสุขภาพ
จากเดิมที่เกษตรกรขายข้าวเปลือกเป็นกิโลกรัม วันนี้ชุมชนสามารถเพิ่มมูลค่าผลผลิตด้วยการแปรรูป เป็นสารสกัดที่ซื้อขายกันเป็นกรัม มูลนิธิฯ ยังสนับสนุนเครื่องมือ เช่น โรงสีข้าวอินทรีย์ ถ่ายทอดความรู้เรื่องการคำนวณ ต้นทุนและออกแบบบรรจุภัณฑ์ รวมถึงเชื่อมโยงตลาดกับภาคธุรกิจอย่าง บริษัท ศาลานาฯ วิสาหกิจเพื่อสังคม ผ่านข้อตกลงรับซื้อในราคาที่เป็นธรรม พร้อมเปิดโอกาสให้ชุมชนสร้างแบรนด์และจำหน่ายสินค้าได้ด้วยตัวเอง เป้าหมายจึงไม่ใช่แค่การเพิ่มมูลค่าข้าว แต่คือการเปลี่ยนเกษตรกรจากผู้ผลิตที่รอขายผลผลิต ให้กลายเป็น ผู้ประกอบการที่บริหารจัดการธุรกิจของตัวเองได้ “สิ่งสำคัญคือทำอย่างไรเมื่อเราถอยบทบาทเราออกมาแล้ว เขาจะอยู่ได้ด้วยตัวเอง นั่นจึงเรียกว่ายั่งยืน”
นวัตกรรมทางสังคมต้องเริ่มจากความเข้าใจบริบทของชุมชน
งานพัฒนาสังคมไม่สามารถใช้วิธีเดียวแก้ปัญหาทุกพื้นที่ได้ แต่ละโครงการต้องใช้เวลาศึกษา และทำต่อเนื่องอย่างน้อย 5 ปี ซึ่งต้องมีแผนดำเนินงานที่สอดคล้องกับความต้องการและบริบทของชุมชน
เช่น ในชุมชนประมงชายฝั่ง มูลนิธิฯ ร่วมกับชาวบ้านจัดตั้ง “ธนาคารปูม้า” เพื่อฟื้นฟูทรัพยากรทะเล ก่อนต่อยอดสู่การแปรรูปเนื้อปูจำหน่ายในปี 2566 และขยายไปสู่การฟื้นฟูทรัพยากรปลาทู สิ่งสำคัญไม่ใช่แค่การสร้างรายได้ แต่คือการทำให้คนในชุมชนตระหนักถึงคุณค่าของทรัพยากร และลุกขึ้นมาดูแลชายฝั่งซึ่งเป็นบ้านของตัวเอง เพราะเมื่อชุมชนอยู่ได้การอนุรักษ์ก็ยั่งยืนเช่นกัน
ส่วนตำบลยี่สาร มูลนิธิฯ เข้าไปร่วมแก้ปัญหาโรงเรียนขนาดเล็ก 5 แห่งที่เสี่ยงถูกยุบจากปัญหาขาดแคลนครู และจำนวนนักเรียนลดลง เพราะหากโรงเรียนถูกยุบ เด็กจะต้องเดินทางไปเรียนไกลบ้าน จึงร่วมมือกับผู้อำนวยการโรงเรียน ครู และผู้ปกครอง พัฒนาโมเดล “ครูเวียนสอน นักเรียนเวียนเรียน” พร้อมจัดระบบรถรับส่งหมุนเวียนระหว่างโรงเรียน ในช่วงแรก ช่วยรักษาโรงเรียนทั้ง 5 แห่งไว้และลดภาระผู้ปกครองได้ ต่อมาร่วมกับมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ทำหลักสูตรการจัดการการเรียนรู้พัฒนาครูผู้สอน จนทำให้คะแนน O-NET ของนักเรียนดีขึ้นอย่างโดดเด่น ทำให้สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) เข้ามาศึกษาดูงาน เพื่อนำแนวทางไปต่อยอดในระดับประเทศ
ธุรกิจที่ดี ต้องเติบโตไปพร้อมกับสังคม
การทำธุรกิจกับการตอบแทนสังคมไม่ใช่เรื่องแยกจากกัน เพราะเมื่อชุมชนมีอาชีพ มีรายได้ และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ก็ย่อมส่งผลดีต่อเศรษฐกิจและภาคธุรกิจ รวมทั้งมีกำลังไปเปลี่ยนแปลงชุมชนในพื้นที่ของตนเองด้วยเช่นกัน การพัฒนาสังคมจึงไม่ใช่เพียงการนำกำไรกลับไปช่วยเหลือ แต่เป็นการสร้างระบบที่ทำให้ทุกฝ่าย เติบโตไปด้วยกัน อีกหนึ่งภารกิจสำคัญคือการแบ่งปันองค์ความรู้และโมเดลการพัฒนาที่พิสูจน์แล้วในพื้นที่ ผ่านแนวทาง Open Source เพื่อให้องค์กรอื่นสามารถนำไปปรับใช้และขยายผลต่อได้ โดยไม่ต้องเริ่มต้นจากศูนย์
ตลอด 23 ปีที่ผ่านมา มูลนิธิสุทธิรัตน์ อยู่วิทยาได้เรียนรู้ว่า หัวใจของการพัฒนาสังคม ไม่ใช่แค่การแก้ ปัญหา แต่คือการพัฒนาคนให้มีความรู้ มีโอกาสและสามารถขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง ได้ด้วยตัวเอง
เพราะความยั่งยืนไม่ได้เกิดจากการที่มีคนคอยช่วยเหลืออยู่ตลอดไป แต่เกิดขึ้นเมื่อคนในชุมชนมีพลังที่จะลงมือทำและเดินหน้าต่อได้ด้วยตัวเอง